KUTU YA MOTHEO WA BOLIBERALE LE TEMOKRASI YA BOLIBERALE

Boliberale le temokrasi ya boliberale di theilwe godimo ga tumelo ya motheo ya gore batho ba swanetse go ba le- tokelo ya go fihlelela ditebanyo tsa bona ka mokgwa wa bona - kgang ke ge ba sa sitise ditokologo tsa batho ba bangwe ka go dira bjalo. Eupsa na gabotsebotse dikutu tsa motheo wa boliberale ke eng?

Ditokelo tsa Botho

Sa mathomo, go na le boitlemo bja go tswetsa pele ditokelo tsa batho. Mohlala, moteo wa ditokelo tsa batho ke tokelo ya go ba le serithi, bophelo tokologo go tswa bokgobjeng, tokelo ya bodumedi, tokelo ya tumelo, tokelo ya go bolela, tokelo ya tswalano, bjalobjalo. Ye nngwe le ye nngwe ya ditokelo tse tsa botho e a ahlwaahlwa gore go tsewe sephetho sa gore gabotsebotse ke eng: tokelo ya go lokologa bokgobjeng ke tokelo yeo e sa fetogego yeo e ka se beelwego mellwane. 

Eupsa re reng ka ga tokelo ya go ipolela maikutlo. Mohlala woo o tlwaelegilego mo ke gore motho ga se a swanela go dumelelwa go goeletsa ka paesekopong a re ‘paesekopo e a swa!’ mola go sa swe selo. Go dira bjalo e tla ba go hlola kgakanego gomme batho ba gobala ge ba leka go tswa. Le ge go le bjalo, baliberale ka tlwaelo ba kgahlanong kudu le gore tokelo ya go ipolela maikutlo e beelwe mellwane, goba go thibela, ka gore ka tlwaelo e somiswa ke mebuso go thibela batho go bolela le go ntsha dikgopolo tseo di fapanago le seo mmuso o nyakago batho ba di dumela le gore ba se bolele.

Tekatekano

Se bohlokwahlokwa kudu mo go motheo wa ditokelo tsa botho ke tokelo ya tekatekano. Bjalo ka ditokelo tse dingwe tsa motheo, go na le ngangisano ya gore na tekatekano e ra eng. Maliberale ka moka a tla dumelelana gore tekatekano e ra gore go ka se be le kgethollo. Ka kgorong ya molao, go no fa mohlala, go ka se be kgethollo ka lebaka la botshaba (mothomoso goba mothomosweu) goba bong (botona goba botshadi) goba tumelo (Bakriste goba Bomoslem). Go sa na le mafelo fao, go no fa mohlala, seo mosadi a se bolelago ka kdorong ya tsheko se elwa hloko seripagare fela ge se bapetswa le seo se bolelwago ke monna. 

Se e no tloga e le  tshwaro ya go se lekane. Eupsa na tekatekano e ra le gore batho ba swanetse go hwetsa megolo ya go lekana goba ba dule ka mengwakong ya go swana? Baliberale ba tla re ‘aowa’, eupsa ba tla nyaka gore batho ka moka ba be le dibaka tsa go swana tsa go kaonafatsa maphelo a bona - ke ka lebaka leo go gatelelwa kaonafatso ya thuto.

Ka boripana, maliberale a dumela gore go be le tekatekano pele ga molao le tekatekano ya dibaka.

Puso ya Molao

Boikgafo bjo bja go tswetsa pele ditokelo tsa botho bo sepelelana le boikgafo bja maliberale go molao. Molao ke dintlha tse di thibelago gore ba taolo ba se sware batho ka boithatelo  le ka kgatelelo. Ka kgorong ya tsheko, go no fa mohlala, moahlodi o swanetse go hloka tlhaolo, le gona, a ka se be yena motshotshisi (ka mantsu a mangwe, a ka se kgone go ba moraloki a be a ba malokwane). 

Mang le mang, go a akaretswa le mmuso, o swanetse go lekana le ba bangwe pele ga molao-go sa lebelelwa gore ke mang. Mang le mang yoo a bewago molato wa bosenyi o swanetse go botswa gore gabotse o pharwa ka molato wa eng gore a tle a kgone go iphemela. Motho go thwe ga a molato go fihla ge go laetswa gore o molato. 

Baahlodi ba swanetse go ikemela, ke gore mmuso, goba mang kapa mang, a se ke a leka go ba botsa gore ba dire eng, goba a ba tshosetsa, Diphetho tsa dikgoro tsa tsheko di se ke tsa fetoga; ke gore melato yeo e swanago e swanetse go ba le diphetho tseo di swanago. Ka bokopana, go swanetse go ba go se jeletse mabapi le tsela le mokgwa woo batho ba swarwago ke ba mmuso.

Tse ka moka di sepelelana le tumelo ya baliberale ya gore mmuso le naga di swanetse go soma go ya ka melao le gore dikutu tsa metheo ye e itsego di ka se fetoge le ge mmuso o ka rata bjalo (mohlala: tokelo ya go ba le serithi bjalo ka motho). Dikutu tsa metheo tsa mohuta wo di no fela di ngwalwa ka go molaotheo wa naga, le ge di sa ke di ngwalwa ka mabaka ohle.

Tokologo ya motho ka motho

Motheo wa ditumelo tse tsa boliberale ke bohlokwa bjo maliberale a bo kgokaganyago le motho ka boyena le ditokelo tsa gagwe le maikarabelo a gagwe. Motho yo mongwe le yo mongwe o bohlokwa. Maliberale a dumela gore batho ba swanetse go itseela diphetho gomme ba se no dula ba botswa ka dinako ka moka gore ba dire eng. Ba swanetse go ba le tokelo ya go phela bophelo bjoo ba ratago go bo phela, nepo ke ge e le gore ka go dira bjalo ga ba sitise tokelo ya motho yo mongwe. Ka mantsu a mangwe, tokelo ya gago ya go hwidinya matsogo a fela ge o thoma go itia yo mongwe.

Tumelo ye ya motho ka o tee ke yona e rwelego metheo yeo e setsego e laeditswe. Godimo ga moo, boliberale bo nyaka kgotlelelo ya dikgopolo tseo di fapanego, gomme, seo se lego bothata go feta tsohle, ke kgotlelelo ya dikgopolo tseo di fapanago le tsa gago. Mongwadi wa go tuma o kile a re, “Ke ganana le seo o se bolelago, eupsa ke tla sireletsa go fihla lehung tokelo ya gago ya go se bolela.”

Thuo ya Mothomongwe le mmaraka wo o lokologilego

Maliberale a tsea kgopolo ya tokologo ya motho ka motho ba e lebisa le ka lefapheng la boiphediso. Gabotse, ge re lebelela histori, motheo wa ditokelo tsa go ba le thuo e be e le wona kutu ya tokologo ya motho ka motho. Sa mathomo, go na le motheokgopolo wa gore batho ba ka ba le dithoto. Modu wa motheo wo o ra gore motho a ithuile ka boyena: ke mong wa gagwe, gomme ka moo a ka se be thoto ya motho wo mongwe, ke gore ga go motho yoo a kago go ba lekgoba. Motho yo bjalo yoo a lokologilego a ka ba mong wa thoto: diaparo, dipuku, fenitshara, naga, mengwako, difatanaga le ge e ka ba dikgopolo, seo go thwego ke bong bja monagano.

Sa bobedi, beng ba dithoto ba swanetse go kgona go kopana ka khutso, ba rekise dithoto tsa bona gomme ba reke dithoto tsa batho ba bangwe ka tokologo. Maliberale a dumela gore mmuso o swanetse go tsenatsena ditaba tsa mmaraka wo o lokologilego gannyane moo go ka kgonagalago. Se se sepelelana le tumelo ya gore mang le mang o na le tokelo ya go tsenela ditiro tsa boiphediso - mmuso ga se wa swanela go mpotsa gore ke dire mosomo wa mohuta mang, ke dire profesene ya mohuta mang, goba ke thome kgwebo goba ke e tswalele ke swanetse go dumelelwa go dira seo ke bonago gore ke kgona go se dira bokaonekaone. Maliberale a botsisa gore na motho o lokologile ge e reng ge a sa kgone go tsea diphetho tse bohlokwa ka tsela ye, ka boyena. 

Se se sepelelana le dintlha tseo di laeditswego ka ga tokologo ya motho ka motho, ka gore taba ye e nyaka kabagano ya dikgopolo le dikakanyo.

Sa boraro, maliberale a mantsi ga a na nnete ya gore na mmuso o swanetse go ba le kgwebo: dikhamphani tsa mmuso bjalo ka ditirelofofane, tsa ditimela, baabi ba meetse le mohlagase ka tlwaelo di ba le tahlegelo gomme metshelo ya batho e somisetswa go thekga dikhampani tseo. Gape, dikhamphani tsa mmuso gantsi di lefisa barekedi ba bona tshelete ye ntsi go feta dikhamphani tsa praebete, tseo di swanelwago ke go phadiphadisanela kgwebo le barekedi. Maitemogelo lefaseng ka bophara a thekga kgopelo ya boliberale ya gore ke phadiphadisano fela yeo e ka dirago gore ditirelo di be tse botse, le ditheko di be tse kaone (mola go praebethaesa le go tlisa phadiphadisano gwa thomiwago, megala kua Dinagakopano tsa Amerika ke tuu-tsea, go no fa mohlala).

Sa bone, mailberale a amogela gore ga go na tekatekano mo go fihleleleng mmaraka. Ka ge ba dumela mo go oketseng tekatekano ya dibaka, maliberale ga a nyake go fetsisa mmaraka; maikemisetso a bona ke go kgontsha batho go ba karolo ya mmaraka gore ba tle ba boelwe. Ba nyaka go fetsisa dithibelo tsa semmuso tseo di sa nyakegego, le mellwane yeo batho ba gahlanago nayo, gore ba hwetsagatse phihlelelo ye kaone ya thuto le tlhahlo ye kaone, le gore ditsebiso tseo di nyakegago di hwetsagale tsa gore ba tsenele mmaraka.

Temokrasi ya boliberale

Ge re bolela nnete, temokrasi ga se ye nngwe ya mehola ya motheo, eupsa ge re e oketsa ka ye nngwe, temokrasi e ba tsela e nnosi ya dipolitiki yeo ka tlase ga yona mehola ye e kago go phethagala ka nnete. Ge re e bea thwii gabotse: maliberale a dumela gore ke temokrasi ya boliberale, e sego ‘temokrasi ya lekgotlatee’ le gona e sego ‘temokrasi ya batho’ yeo e nyakegago. Ga se gwa lokela temokrasi ya boliberale go no swara dikgetho kgafetsakgafetsa ge go kgethwa fela go tswa go lekgotla le tee, goba ge bontsi bo kgetha mmuso woo o tshephisago go bolaya maloko a mokgatlo wo o rilego, goba ge e se baagi ka moka ba mengwaga ye e itsego bao ba dumelelwago go kgetha. 

Temokrasi ya boliberale e nyaka dikgetho tseo di lokologilego, tseo di sa jeletsego, tseo di swarwago kgafetsakgafetsa, tseo di dumelelago baagi ka moka (ka tlwaelo ba mengwaga ye 18 goba go feta) go kgetha - eupsa godimo ga moo, e nyaka mehola ka moka ya motheo yeo e hlaloswago mo: boitlemo bja go tsweletsa motheo wa ditokelo tsa botho, tekatekano, molao, tokologo ya motho ka motho le thuo ya praebete le mmaraka wo o loklogilego.

Karolo ye nngwe ye bohlokwa ya temokrasi ya boliberale ke seo se bitswago ‘karogantsho ya maatla’. Se se bolela go na le sehlopha se tee seo se nago le maatla a go dira melao (palamente), sehlopha se sengwe seo se nago le maatla a go phethagatsa melao yeo (mmuso goba khuduthamaga) le sehlopha sa boraro (dikgorotsheko) seo se nago le maatla a go ahlola diphapano le ditumellano tseo di kago go tswelela mo melaong ye. Maliberale a dumela gore maatla a ga se a swanela go ba ka diatleng tse tee ka moka ga ona, gobane seo se ka tlisa tshomisompe ya maatla gabonolo, le seatlakobong. Ka go aroganya maatla a, dihlopha tse ka moka (palamente, khuduthamaga, dikgorotsheko) di a hlatlolana.

Go na le mehola ye mengwe ya boliberale yeo le yona e lego bohlokwa kudukudu. Mo ditlwaelong tsa boliberale, go no fa mohlala, kwelobohloko ke mohola wa boliberale. Maliberale a mantsi a dumela gore wo , le mehola ye mengwe, e tla ka boyona e etswa go tumelo go motheo wa ditokelo tsa botho le tokologo ya motho ka motho.

Go se swane le mekgwa ye mengwe ya ditumelo tsa dipolitiki, boliberale ga bo itire se ekego bo na le ‘bosaense’ le gore motho a ka ela gore moliberale o ‘hlwekile’ gakaakang. Boliberale ke tumelo yeo e fetogafetogago, e amantshegago e bilego e sepela le mabaka, yeo e tlisago ditharollo go mathata a bjale. Boliberale ke tiisetso ye kaonekaone yeo e hlamilwego kgahlanong le tshomisompe ya maatla le seatlakobong tseo di sepelelanago le bjona.

<<Back