IMIGOMO LESISEKELO NGENKHULULEKO YEBULIBHERALI KANYE NEDEMOKHRASI YEMALIBHERALI

 

Bulibherali kanye nedemokhrasi yemalibherali busime kunkholelo lesisekelo letsi bantfu bafanele kutsi bakhululeke ekutsini bahlangabetane netinjongo tabo ngetindlela labatikhetsele tona - yingci nje uma ngabe bangakhinyabeti inkhululeko yalabanye ngekwenta loko. Kodvwa ngabe nguyiphi imigomo lesisekelo yebulibherali kanye nedemokhrasi yemalibherali?

Emalungelo Ebuntfu

Kwekucala nje kukhona kutinikela ekutsini kulandzelwe emalungelo ebuntfu lasisekelo. Emalungelo ebuntfu lasisekelo singabekisa ngekutsi angemalungelo ekuhlonishwa kwesitfunti sebuntfu, emphilo, ekukhululeka ebugcilini, ekukhulueka ngekwenkholo, ekukhululeka ngekwenkholelo, ekukhululeka ekukhulumeni, ekukhululeka ekutimanyaniseni nanome ngubani njalonjalo. Lilungelo ngalinye kuyaphikiswana ngawo kute kutfolakale kutsi ngesikhona lishoni: lilungelo lekutsi ube nenkhululeko ebigcilini lililungelo leliphelele lelingete laphazanyiswa.

Kepha-ke, singatsini ngelilungelo lekusho nome ngayini? Sibonelo lesidvumile lesingaphazamisa lelilungelo kutsi umuntfu angete akwati kumemeta “umlilo” endzaweni yekwetsamela buciko legcwele banfu kube kungekho umlilo loshako. Kusho loko kungetfusa kushayise ngeluvalo bantfu labanyenti lokungenta kutsi baminyetelane betama kuphuma. Noko emalibherali avamise kutsi aphikisane kakhulu nekuphazanyiswa kwemalungelo ekusho nome ngabe yini nome kukhetsa lokushoko ngobe loko kuvamise kutsi kusetjentiswe bohulumende ekucindzetenleni bantfu kanye nemibono leyehlukile kuleyo lafuna hulumende kutsi bantfu bakholwe ngiyo nome bayisho.

Ku ringanana

Lokubaluleke kakhulu kumalungelo ebuntfu kuba lilungelo lekulingana. Njengawo onkhelamanye emalungelo lasisekelo kukhona kuphikisana mayelana nekutsi kushoni ngesikhona kulingana. Onkhe emalibherali akholwela ekutsini kufanele kungabi khona nalokuncane kubankluluwa. Enkantolo yemtsetfo nasingabekisa nje akufanele kube khona kubandlululwa lokungaba ngekwebuhlanga (labanyama nome labamhlope) ngekwebulili (labadvuna nome labasikati) ngekwebuhlanga (yebuKrestu nome yebuMoslem). Kusekhona tindzawo lapho khona nasingabekisa nje lokungashiwo ngumfati enkantolo kuba nesisindvo lesiyihhafu yaloko lokungashiwo yindvodza.

Loko ngesikhona kukungaphatsi bantfu ngalokulinganako. Kepha-ke ngabe kulingana kusho kutsi wonkhe umuntfu ahole liholo lelifanako nome bahlalae eluhlotjeni lolufanako lwendlu? Emalibherali atsi ‘cha’, kepha agcizelela kutsi wonkhe umuntfu akatfole amatfuba lalinganako ekwenta imphilo yakhe ibe ncono - ngaloko agcizelele kakhulu ekutsini kwentiwe ncono simo semfundvo yakhe wonkhe umuntfu. Emalibherali ngalokufisha nje akholwela ekuletseni kulingana ngaphambi kwemtsetfo kanye nekulingana ngekwematfuba.

Kusebenta Kwemtsetfo

Lokutibandzakanya kwemalibherali nemalungelo lasisekelo ebuntfu kuhambisana nekutibandzakanya nekusebenta kwemtsetfo. Kusebenta kwemtsetfo kulutsango lowelusa kutsi kungabi khona kuphatfwa ngesihluku lokwentiwa ngulabo labatiphatsimandla bakwente ngekungalandzeli umtseftfo.

Enkantolo nasingabekisa nje lijaji lifanele kutsi lingabi nencenye leliyivunako kantsi alikwati kutsi libe ngumuntfu muye naloyo lowenta umsebenti wemshushisi (ngalamanye emagama alikwati kutsi libe ngumdlali liphindze libe ngunompempe ngasikhatsi sinye). Wonkhe umuntfu lokufaka ekhatsi hulumende ufanele kutsi aphatfwe ngekulingana ngaphambi kwesandla semtsetfo - akukhatsalekile kutsi ungubani. Nome ngubani lobekwe licala ufanele kuysi atjelwe ngalokucacile kutsi ubekwe licala lelitsini kute atewukwati kutivikela. Wonkhe umuntfu akanalicala kuze kuphume bufakazi bekutsi nembala nuelicala.

Emajaji afanele kutsi abe ngulakhululekile lokusho kutsi hulumende, nome bani-ke lomunye akafanele kutsi etame kuwatjela kutsi entini, nome-ke awesabise. Tincumo tenkantolo tifanele tingagucugucuki, lokusho kutsi emacala lafananako afanele kutsi abe nemiphumela lefanako. Kafishane nje, kufanele kutsi kube nekufanana indlela bantfu labaphatfwa ngayo ngulabo labatiphatsimandla.

Konkhe loku kuhambisana ncwe netinkholelo temalibherali letitsi hulumende kanye nembuso bafanele balandzele umtsetfo nekutsi imigomo letsite ingete yaguculwa nome ngabe loko kufunwa nguhulumende (asibekise ngelilungelo lekuhlonishwa kwesitfunti sebuntfu). Imigomo lesisekelo lefana nalona ivamise kutsi, kepha hhayi ngaso sonkhe sikhatsi, ibhalwe phansi kumtsetfosisekelo welive.

Inkhululeko yemuntfu ngamunye Lokusisekelo setinkholelo tebulibherali kuba kubaluleka lakunamatselisa kumalungelo emuntfu ngamunye kanye netibopho lanato. Wonkhe umuntfu ngamunye ubalulekile. Emalibherali akholwela ekutsini umuntfu ngamunye kufanele atincumele yena ngekwakhe angatjelwa kutsi enteni ngaso sonkhe sikhatsi. Bantfu bafanele kutsi bakhululeke kuphila imphilo labafuna kuyiphila yingci nje uma ngabe ngekwenta loko abatsikameti inkhululeko yalomunye umuntfu. Ngalamanye emagama lilungelo lonalo njengemuntfu lekutsi ungajikitisa umkhono wakho ngenkhululeko liphela uma ngabe sewucala ushayisa kulomunye.

Lenkholelo ekukhululekeni kwemuntfu ngamunye lingumnyombo yayo yonkhe leminye imigomo leseyibekwe lapha. Kwengeta kuloko bulibherali buphindze bufune kutsi kube nekubetelela imibono liminyenti, lolukhuni kunayo yonkhe leminye kuba kubeketelela leyo migomo lefike yehluke kulena yetfu. Umbhali lodvumile wake wabhala watsi, “Ngiyaphikisana naloko lokushoko kepha ngitakuvikela lilungelo lakho lekukusho kangangobe ngingafa nekufa.”

Imphahla Yemuntfu Ngamunye kanye Nekumaketha Ngenkhululeko

Emalibherali awutsatsa lombono wenkhululeko yemuntfu ngamunye kanye nemalungelo ebuntfu emuntfu ngamunye ayewungenisa nassendzimeni yetemnotfo. Empeleni ngekwemlandvo indzaba yemalungelo emphahla kwakungiyo lengumnnyombo wenkhululeko yemuntfu ngamunye kanye

nemalungelo akhe umuntfu ngamunye. Kwekucala nje, kunemgomo wekutsi bantfu bangaba nemphahla. Ngekwesisusa sawo loko kusho kutsi umuntfu ngamunye ungumnikati webunguye ngaloko-ke angete kwaba nalomunye umuntfu lotsi ungewakhe, lokusho kutsi kute longaba sigcili. Umuntfu likhululeke kanjalo angaba ngumnikati wemphahla: lokungaba tintfo tekugcoka, tincwadzi, ifenisha, umhlaba, tindlu, timoto, ngisho nemibono imbala, lokubitwa ngekuti yimphahla lesem condveweni. Kwesibili, banikati bemphahla bafanele kutsi baphindze bakwati kubutsana ngekuthula batsengise imphahla yabo ngekukhululeka baphindze batsenge imphahla yalabanye bantfu ngekukhululeka.

Emalibherali akholwela ekutsini hulumende aketame ngawo onkhe emandla kutsi angakuphazamisi kangako lokutsengiselana lokukhululekile. Loku kuhambisana nenkholelo  yekutsi wonkhe umuntfu unelilungelo lekutsi atifake enchubeni yetemnotfo ngenkhululeko - umbuso awufanele kutsi ungitjele kutsi ngente muphi umsebenti ngifundzele muphi umkhakha webufundziswa kutsi ngicale nome ngivale libhizinisi. Ngifanele kutsi ngivunyelwe kutsi ngente loko lengitibona kutsi ngingakwenta kancono. Emalibheraliabuta kutsi ukhululeke kanganini umuntfu uma ngabe ehluleka kutentela letincumo letimcoka kangaka emphilweni yakhe.

Loku kuhambisana naloko  lokushitiwo mayelana nenkhululeko yemuntfu ngamunye, ngobe kuletsa sidzingo sekutsi kube khona kushiyelana ngemibono nangemicabango. Kwesitsatfu, emalibherali lamanyenti akungabata kakhulu kutsi kufanele yini hulumende abe nawo emabhizinisi” sisho emabhizinisi langewembuso lafana newetindiza, etitimela, emanti, nagezi lagcina asebenta ngalokungaletsi intalo kugcine kusebenta imali yemtselo lekhishwa sive kutsi awente akwati kuchubeka nekusebenta.

Kanjalo tinkampani letitembuso tivamisa kutsi tibite imali lephakeme kubasebentisi belusito kwendlula lawo angasese lasuke asemkhankhasweni wekuncintisana nalamanye kutsi atfole libhizinisi kanye nemakhasimende. Ngekwelwati leselubonakele ngaphambili kumhlaba wonkhe umbono wemalibherali litsi kuba kuncintisana kuphela lokwenta imali yentsengo ihlale iyinhle (njengobe kwenta letinkampani tibe tangasese nekuletsa kuncintisana, kushaya lucingo ulushayela ngekhatsi endzaweni yakho emaveni lafana nabo-United States nasingabekisa nje kwentiwa mahhala.) Kwesine, emalibherali ayakwemukela kutsi ayikho indzaba yekutfola imakethe ngalokulinganko. Ngekutsi akholwela ekutsini kube nekulingana ekutfoleni ematfuba emalibherali akasho kutsi ngaloko afuna kushabalasisa imakethe; injongo yawo kwenta bantfu kutsi babe yincenye yetekutsengiselana baphindze bazuze kuko.

Bafuna kucedza indzaba yekutsi kube nguhulumende lowengamele imisebenti nekunklinywa lokungadzingeki kwekuvimbela bantfu labahlangabetana nako ekutsini banikete kamelula ngemfundvo lencono kanye nekuceceshwa nekwenta kutsi lwati loludzingekako lutfolakale kute ukwati kujoyina imakethe Idemokhrasi Yemalibherali

Uma sesikhuluma liciniso lempela idemokhrasi ayisiwo umgomo lomcoka wemalibherali kepha nasewuwahlanganisa onkhe idemokhrasi ngiyo kuphela leletsa simo lesenta kutsi lemigomo ikwati kuphila ngekweliciniso. Uma sicondze ngco endzabeni: emalibherali akhowela ekutsini kudzingeka idemokhrasi yemalibherali, hhayi ‘idemokhrasi yelicembu linye’ hhayi futsi nedemokhrasi ‘yebantfu’.

Akukeneli kudemokhrasi yemalibherali kutsi kube nguloku kubanjwa lukhetfo njalonje uma ngabe kusuke kukhetfwa ecenjini linye nome uma ngabe bantfu labanyenti bakhetsa hulumende bambeke esihlalweni ecenjini linye nome uma ngabe bantfu labanyenti bakhetsa hulumende bambeke esihalweni kantsi usonga kutsi utawubulala onkhe lamanye emalunga esive elicembu nome esigaba lesitsite nome uma ngabe kungasibo bonkhe bantfu labatakhamuti labangetulu kweminyaka letsite yebudzala labavunyelwa kutsi bavote.

Idemokhrasi yemalibherali ifuna kutsi kube nekukhetsa lokukhululekile nalokungavuni muntfu lokutawuhlale kubanjwe lokutsi kuko tonkhe takhamuti (lokuvamise kutsi kube ngulabaneminyaka lelishumi nesiphohlongo (18) nome ngetulu) bavunyelwe kutsi bavote - kepha ngetulu kwaloko, ifuna kutsi kube khona yonkhe lemigomo lechazwe lapha” kutibandzakanya nemalungelo ebuntfu lasisekelo, kulingana, kusebenta kwemtsetfo, inkhululeko yemuntfu ngamunye kanye nemphahla yemuntfu ngamunye kanye nekutsengiselana lokukhululekile.

Lokunye lokubalulekile ngedemokhrasi yemalibherali kubitwa ngekutsi ‘kwehlukaniswa kwemandla’: Loko kusho kutsi kube nemkhandlu munye lonemandla ekushaya imitsetfo (iphalamende), kube nalomunye umkhandlu lonemandla ekusebentisa lemitsetfo (hulumende nome umkhandlu lowengamele) kutsi wesitsatfu (lokutinkantolo) letinemandla ekwehlulela tincabano nekungavumelani lokungavela kulemitsefto. Emalibherali akholwela ekutsini lamandla akafanele kutsi abekwe onkhe etandleni tinye ngobe loko kungenta kutsi kube melula kusebentisa kabi lamandla kanye nekutsi kube nekukhwabanisa.

Uma ngabe lamandla agcinwe ngekweklukana yonkhe lemikhandlu (liphalamende, umkhandlu lowengamele, tinkantolo) ikwati kugadzana nekuletsa kusima emkhatsini wato. Ikhona leminye imigomo yebulibherali lebaluleke kakhulu kabi. Ngekwendzabuko yebulibherali nasingakunika sibonelo kuba nesihawu kungumgomo wemalibherali. Emalibherali lamanyenti akholwela ekutsini lona kanye naleminye imigomo ivele ilandzele kulenkholelo yemalungelo ebuntfu lasissekelo kanye nekukhululeka kwemuntfu ngamunye.

Kwehlulka kuletinye tinkholelo tetinhlelo tembangave bulibherali bungaba nebusayensi kantsi umuntfu angakwati kutfola silinganiso sekutsi bunganani bulibherali lobukulomuntfu na. Bulibherali buyakwati kuntjintjantjintja buhambisane netikhatsi, buphindze buyinkholelo lesenbentiseka ngekubuka imiphumela kanjalo bukwati kuletsa tisombululo etinkingeni talomuhla.

Idemokhrasi yebulibherali ungaciniseka ngayo kantsi isungulwe ngekulwa nekusetjentiswa kabi kwemandla kanye nekukhohlakala lokuhambisana naloko.

<<Back

 

-INDEX- -About us- -Country Offices- -News Archive- -Media- -Books-

 -Liberal Partners- -Liberal Thinkers- -Specials- -Contact-

Copyright © 2004 Friedrich Naumann Foundation Africa
These articles may be republished without prior consent but with acknowledgement.

The Friedrich Naumann Foundation can not be held  responsible for the content found on external links