MILAYO YA VHUVHOFHOLOWI (VHULIBERALI) NA VHUVHUSAVHOTHE (DEMOKRASI) HO VHOFHOLOWAHO

Vhuvhofholowi (Vhuliberali) na vhuvhasavho the (demokrasi) ho vhofholowaho zwo tewa kha ndayotheo dza lutendo lwa uri vhathu vha tea u vhofholowa u kona u swikelela zwipikwa zwavho nga ndila/maitele avho - tenda vha sa vhei mikano/u fhungudza mbofholowo ya vhanwe vhathu nga u ita ngauralo. Hone milayotheo yone ya Vhuvhofholowi/Vhuliberali na Vhuvhusavhothe ho vhofholowaho ndi mini zwavhudi - vhudi?

Pfanelo dza vhuthu

Tsha u thoma, hu na u di kumedzela kha ndayotheo ya pfanelo dza vhuthu. Ndayotheo ya pfanelo dza vhuthu, sa tsumbo, ndi u vha na pfanelo ya u thonifhiwa, ya vhutshilo, u vhofholowa kha vhupuli, u vhofholowa kha zwa vhurereli, u vhofholowa kha zwa lutendo, u vhofholowa kha zwa vhukonani na zwinwe. Inwe na inwe ya dzipfanelo dza vhuthu idzi i a talutshedzwa u itela u kona u ita a tsheo yauri zwavhudi-vhudi i amba mini: pfanelo ya u vhofholowa kha vhupuli ndi pfanelo ine i nga si vhetshelwe mukano. 

Hone ni ri mini nga pfanelo ya u dibula? Tsumbo yo doweleaho kha u vhea mukano afha ndi yauri ri nga si tendele vhathu u huwelela ‘mulilo’ ngomu thiyetha yo dalaho ngeno hu si na mulilo. U ita ngauralo zwi do vhanga ndado nahone vhathu vha do vhaisala musi vha tshi lingedza u bva. Hone-ha, vha-dzia-mbofholowo (maliberali) vha kudana na u vhea mukano (kanula) kha mbofholowo ya u dibula, ngauri i anzela u shumiswa nga mivhuso u tsikeledza vhathu na dzikhumbulo dzi fhambanaho na zwine muvhuso wa toda vhathu vha tshi tenda khazwo kana u zwi amba.

U lingana

Tsha ndeme kha ndayotheo ya dzipfanelo dza vhuthu ndi pfanelo kha u lingana. Sa kha dzinwe pfanelo-ndayotheo, hu na khanedzano nga ha uri zwavhudi-vhudi u lingana zwi amba mini. Vhothev ha-dzia-mbofholowo (maliberali) vha do tendelana uri  u lingana zwi amba uri a ho ngo tea u vha na khethululo. Kha khothe ya mulayo, sa tsumbo, a ho ngo tea u vha na khethululo nga muvhala/tsinde (mutswu kana mutshena) kana mbeu (tshinduna kana tshisadzi) kana vhurereli (Mukreste kana Mumuslim).

Hu kha di vha na fhethu hune, sa tsumbo, zwine musadzi a amba khothe zwi vhalwa hafu zwi tshi vhambedzwa na zwine munna a amba. Izwi zwi sumbedza u farwa nga hu sa lingani. Hone u lingana zwi nga vha zwi tshi amba hafhu uri munwe u tea u wana muholo u fanaho kana u dzula nduni dzi fanaho? Vha-dzia-mbofholowo vha nga ri ‘hai’, fhedzi vha nga ita muvhilo wauri vhathu vhothe vha tea u vha na zwikhala zwi fanaho u  khwinifhadza matshilo avho - ngauralo hu ombedzelwa kha u khwinifhadza pfunzo ya vhothe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.

Vha-dzia-mbofholowo, nga u pfufhifhadza, vha tenda kha u lingana phanda ha mulayo na u lingana ha zwikhala.

Ndayo ya mulayo

U di kumedzela uhu kha ndayotheo dza pfanelo dza vhuthu zwi tshimbilelana na zwi tsireledzaho kha vhutshinne (u sa tevhela mulayo) na u sa farwa zwavhudi nga vhavhusi. Khothe, sa tsumbo, muhatuli u tea u sa vha na sia nahone a nga si dovhe hafhu a vha mutshutshisi (nga manwe maipfi a nga si vhe mutambi na mulanguli nga tshifhinga tshithihi). Munwe na munwe, zwi tshi angaredza na muvhoso, u tea u lingana phanda ha mulayo - a hu khathalei uri ndi vho nnyi. Munwe na munwe a vhewaho mulandu wa u pfuka mulayo u tea u vhudzwa uri zwavhudi-vhudi u khou vhewa mulandu wa mini uri a do kona u ditsireledza.

Muthu munwe na munwe ha na mulandu u swiekela hu tshi vha na vhutanzi ha u wanala a na mulandu. Vhahatuli vha tea u diimela nga vhothe, hu nga muvhuso kana munwe muthu a songo lingedza u vha vhudza zwine vha tea u ita, kana u vha shushedza. Tsheo i itwaho nga dzikhothe i tea u tendelana/tshimbilelana, zwi amba uri milandu i fanaho i tea u vha na mvelele dzi fanaho. Nga u pfufhifhadza, hu tea u vha na ndila kwayo ine vhathu vha farwa ngayo nga vhavhusi.

Zwothe izwi zwi tshimbilelana na lutendo lwa vha-dzia-mbofholowo lwa uri muvhuso na shango vha tea u shuma nga u tevhela mulayo na uri dzinwe ndayotheo dza mulayo dzi nga si shandukiswe naho muvhuso u tshi nga toda u dzi shandukisa (sa tsumbo, pfanelo ya u thonifhiwa). Ndayotheo dza mulayo dzo raloho dzi anzela, hu si misi yothe u nwalwa kha mulayotewa wa shango.

Mbofholowo ya muthu

Mutheo wa u tenda uhu ha vha-dzia-mbofholowo ndi ndeme ine vha-dzia-mbofholowo vha i vhea kha muthu na pfanelo na vhudifhinduleli hawe. Muthu munwe na munwe ndi wa vhuthogwa. Vhadzia-mbofholowo vha tenda uri vhathu vha u diitela tsheo na u sa vhudzwa zwine vha tea u ita tshifhinga tshothe. Vha tea u vhofholowa u tevhela vhutshilo vhune vha tama u vhu tevhela, tenda kha u ita ngauralo, vha sa do fhungudza/vhea mukano kha mbofholowo ya munwe muthu. Nga inwe ndila, pfanelo yanu ya u tandavhudza zwanda nga u vhofholowa i guma hune na thoma u kwama/thula munwe muthu.

U tenda uhu kha mbofholowo ya muthu zwi adzela minwe milayo yothe yo no dodombedzwaho. Hafhu, vhuliberali vhu toda u kondelelana ha mihumbulo yo fhambanaho, na, tshi kondaho u fhira zwothe, mihumbulo yo fhambanaho na yashu. Munwali a divheaho o vhuya ari, “A thi tendelani na zwine na amba, fhedzi ndi do tsireledza u swika lufuni pfanelo yanu ya u zwi amba.”

Ndaka ya phuraivete na maraga wo vhofholowaho

Vha-dzia mbofholowo vha dzhia muhumbulo wa mbofholowo ya muthu na pfanelo dza muthu vha zwi livhisa na kha sia la ikonomi. Nahone, u ya nga divhazwakale, mutalukano wa pfanelo dza ndaka wo vha u mutheo wa mbofholowo ya muthu na pfanelo dza muthu. Tsha  u thoma hu na mulayo wauri vhathu vha nga ita uri ndaka i vhe yavho. Zwi tshi ya mudzini/mutheoni wazwo, zwi amba uri muthu munwe na munwe u a dilanga/ndi wawe ene mune zworalo a nga si vhe wa  munwe muthu, ndi uri, ha tei u vha phuli. Muthu onoyo o vhofholowaho a nga vha na ndaka ine ya vha yawe: zwiambaro, dzibugu, fanitshara, shango, nndu, dzigoloi hafhu na mihumbulo, ine ya tou vhidzwa ndaka ya vhuluvhi.

Tsha vhuvhili, vhane vha ndaka vha tea hafhu u tangana nga mulalo vha rengise ndaka dzavho na u renga ndaka dza vhanwe vhathu nga u vhofholowa. Vha-dzia-mbofholowo vha tenda uri muvhuso a wongo tea u dzhenelela nga maanda kha u rengiselana uhu ho vhofholowa. Izwi zwi tshimbilelana na lutendo lwa uri munwe na munwe u tewa nga maitele a ikonomi o vhofholowo-muvhuso a wo ngo tea u u gudela kana u vala bindu. Ndi tea u tendelwa u ita zwine nda humbula u nga ndi nga zwi ita vhukhwine. Vha-dzia-mbofholowo vha a vhudzisa nga ha mbofholowo ya muthu, arali a sa koni u ita dzitsheo idzi dza vhuthogwa nga ene mune. Izwi zwi tumana na mbuno dzo itwaho nga ha mbofholowo ya muthu, ngauri i toda u nekedzana ha milhumbulo na mahumbulwa o vhofholowaho.

Tsha vhuraru, vhadziambofholowo vhanzhi a vha tendi kha uri muvhuso u nga vha na mabindu: dzikhampani dza muvhuso, sa phufhela (ha u fhufhela mabufho), zwiporo/raliwei, vhadisi vha madi na mudagasi kanzhi zwi vha ndozwo nahone mithelo ya vhathu i shumiswa kha uri mabindu aya a bvele phanda. Hafhu, dzikhamphani dza muvhuso kanzhi dzi ta mutengo wa ntha kha vhashumisi u fhirisa dza phuraivete, dzine dza tea u tatisana zwi tshi da kha bindu na vharengi.

Tshenzhemo kha lifhasi lothe i tikedza muhumbulo wa uri ndi nga u tatisana fhedzi hune ha fulufhedzisa tshumelo yavhudi na mitengo yavhudi (sa tsumbo, tshe ha thomiwa na u ita thundu dza muvhuso dzi vhe dza phuraivete na mupikisano, u lidzela lutingo kha vhupo vhuthihi Amerika, a zwi badelwi).

Tsha vhuna, vhadzimbofhowo vha a zwi tanganedza zwauri a huna tswikelelo kha mimaraga i linganaho. Kha u tenda kha nyengedzedzo kha u lingana ha zwikhala, vha dzia mbofholowo a vha funi u fhelisa maraga; ndivho yavho ndi u konisa vhathu u vha tshipida tsha maraga na u bindula kha wo. Vha toda u fhelisa mivhuso na mikano i songo teaho na zwitsireledzi zwine vhathu vha tangana nazwo, u nea tswikelelo khulwane kha pfunzo na vhugudisi ha khwine na u ita uri mafhungo o teaho nga ha u dzhenelela mimaraga a wanale.

Vhuvhusahothe ho vhofholowaho

Zwavhudi-vhudi, vhuvhusavhothe a si inwe ya dzindeme-thikho kha vhuliberali, fhedzi u engedza kho dzo vhuvhusavhothe/demokirasi vhu vha sisiteme ya politiki ine ndeme idzi dzi nga wanala khaho. Nga vhuronwane: vhadzimbofholowo vha tenda uri ndi vhuvhusahothe ho vhofholowaho, hu si ‘vhuvhusahothe ha lihoro lithihi’ nahone hu si ‘vhuvhusavhothe ha vhathu’ zwine zwa todea. 

A zwi vhi zwo lingana kha vhuvhusavhothe ho vhofholowaho u vha na dzikhetho nga misi arali hu tshi tou vha na lihoro lithihi fhedzi line ha nangwa khalo, kana arali vhunzhi ha vhathu vha tshi khetha muvhuso une wa fulufhedzisa u vhulaha mirado ya tshigwada kana kilasi, kana arali hu si vhothe vhadzulapo vha minwaha ya nga ntha ha yo tewaho vha tshi tendelwa u khetha. 

Vhuvhusavhothe ho vhofholowaho vhu toda dzikhetho dzo vhofholowaho na dzi tanganedzeaho/khetho kwao, dzine dza farwa nga misi nahone dzine vhadzulapo vhothe (kanzhi vha minwaha ya 18 kana u fhira) vha tendelwa u khetha-fhedzi hafhu, i toda theo-ndeme dzothe dzo buletshedzwaho afha: u dikumedzela kha ndayotheo dza pfanelo dza vhuthu, u lingana, ndayo dza mulayo, mbofholowo ya muthu, ndaka ya phuraivete na maraga wo vhofholowaho.

Tshinwe tshipida tsha vhuthogwa kha vhuvhusavhothe ho vhofholowaho ndi tshine tsha vhidzwa u fhandekanywa ha maanda. Izwi zwi amba uri hu na khoro nthihi/tshigwada tshithihi tshine tsha vha na maanda a u ita/mea milayo (phalamende), inwe khoro i ne ya vha na maanda a u dzhenisa tshumisoni milayo iyo (muvhuso kana ‘vhulanguli’) na inwe khoro (dzi khothe) ine ya vha na maanda a u hatula dziphambano na u tatisana hune ha nga vha hone hu tshi bva milayoni iyi. Vha-dzia-mbofholowo vha tenda uri maanda aya ha tei u vha zwandani zwithihi, ngauri izwo zwi nga ita uri hu vhe na tshumiso mmbi ya maanda na vhufhura. Nga u fhandekanya maanda aya zwothe zwiimiswa izwi (phalamende, mulanguli, dzikhothe) zwi a tolana na u tikedzana.

Hu na minwe mitheo ya vhadziambofholo ine ya tou vha ya ndeme vhukuma. Kha sialala la vhadziambofholowo, sa tsumbo, vhutivho/u kondelelana ndi mutheo wa mbofholowo. Vhadziambofholowo vhanzhi vha tenda uri izwi na mitheo i a didela zwi tshi tevhela u tenda kha ndayotheo dza vhuthu na mbofholowo ya muthu.

Kha u fhambana na dzinwe dzisisiteme dza lutendo lwa zwa polotiki, vhuvhofholowi a vhu edzi u vha ‘vha tevhela ngona ya saintsi’ (scientific) nahone muthu a nga kona u kala ‘u kuna’ ha vhudziambofholowo. Vhuvhofholowi (vhuliberali) ndi u tenda hu shandukaho, hu didowedzaho na hone ho dzikaho hune ha nekana nga thandululo kha thaidzo dza namusi/maduvha ano. Vhuvhusavhothe ho vhofholowaho ndi khwathisedzo yo sikwaho u lwa na tshumiso mmbi ya maanda na vhufhura ha u tshimbilelana nayo.

<<Back